महाशिवरात्रीच्या रात्री जागरण करण्याची शेकडो वर्षांची परंपरा आहे. पण हे जागरण का केले जाते? यामागे धार्मिक विश्वासांबरोबरच वैज्ञानिक आणि योगशास्त्रीय कारणेही आहेत. या वर्षी १५ फेब्रुवारी रोजी साजरी होणाऱ्या या पर्वाचं नेमकं महत्त्व काय ते समजून घेऊ.
धार्मिक कथांनुसार, ही रात्र भगवान शंकर आणि माता पार्वती यांच्या विवाहाची मानली जाते. योगशास्त्रातही या दिवसाला वैश्विक चेतनेशी जुळण्याची संधी म्हणून महत्व दिलं जातं. शिवभक्त या रात्री उपवास ठेवून ध्यान, मंत्रजप आणि पूजेमध्ये मग्न राहतात.
वैज्ञानिकदृष्ट्या या दिवशी चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे मानवी शरिरातील द्रव वरच्या दिशेने प्रवाहित होतो. यामुळे मेंदूच्या ऊर्जा केंद्रांवर सकारात्मक प्रभाव पडतो. शिवरात्रीच्या रात्री ग्रहांची स्थिती अशी असते की मन एकाग्र करणं सोपं जातं. योग्योगानेच हिंदू शास्त्रांनी रात्रभर जागरणाचे या वैज्ञानिक फायदे ओळखले आहेत.
पूजाविधीच्या बाबतीत या दिवशी शिवलिंगाला पंचामृताने अभिषेक करण्याची प्रथा आहे. दूध, साखर, तूप, दही, गोमूत्र यांचा उपयोग करून भोळेनाथाची आराधना केली जाते. बेलपत्रे, धुतूराची फुले वाहून “ॐ नमः शिवाय” मंत्राचा जप केला जातो.
योगाच्या दृष्टिकोनातून, महाशिवरात्रीला कुंडलिनी ऊर्जा जागृत करण्याची संधी मिळते. ध्यानाच्या साहाय्याने या रात्री व्यक्तिची आंतरिक चेतना बाह्य चेतनेशी एक होते. अनेक साधक या दिवशी मौन व्रत पाळतात, आत्मसंवाद करतात. थकवा वाटत नाही म्हणून रात्री उभं राहून जप करण्यासाठी शास्त्रं सांगतात.
आध्यात्मिक आणि शास्त्रीय कारणांमुळे महाशिवरात्रीच्या जागरणाला हिंदू संस्कृतीत विशेष स्थान दिलं गेलं आहे. भक्तीभावाने शिवपूजा करणाऱ्यांना मानसिक शांती मिळते हेही यामागचं एक रहस्य आहे.
