देव दीपावली 2025, ज्याला या वर्षी 5 नोव्हेंबर बुधवारला साजरी करण्यात येणार आहे, इतर दिवाळी समारंभांपासून वेगळी ओळख ठेवते. या दिवशी देव-देवता आपल्या पृथ्वीवर उतरतात आणि काशीमध्ये भव्य उत्सव साजरा करतात.
सर्वप्रथम, या दोन दिवाळींचा मुख्य फरक त्यांच्या तारखेत आहे. पारंपारिक दिवाळी कार्तिक अमावस्येला, म्हणजेच अंधाराळ्या रात्री साजरी होते. तर देव दीपावली कार्तिक पूर्णिमेला, म्हणजेच उजेडाच्या दिवशी होणारा कार्यक्रम आहे.
दुसरे म्हणजे या उत्सवाच्या महत्त्वाच्या कथानकातही बदल आहे. पारंपारिक दिवाळी भगवान रामाच्या रावण पराभवानंतर अयोध्येतील परतीचा उत्सव आहे. देव दीपावली, दुसरीकडे, भगवान शिवाने त्रिपुरासुर राक्षसाचा वध केल्याच्या आनंदात साजरी करण्यात येते.
तिसरे, धार्मिक विधी आणि पूजा पद्धतीतही फरक जाणवतो. दिवाळीत लक्ष्मी देवीच्या पूजनाला, आरतीला आणि गहू-भात दाखवण्याला महत्त्व असते, ज्यामुळे आर्थिक समृद्धीची अपेक्षा व्यक्त होते. देव दीपावलीत मुख्य लक्ष शिवनव आणि गंगा स्नानावर असते, तसेच घाटावर दीपदान व आरती करतांना सर्व देवते उपस्थित असल्याचा विश्वास असतो.
चौथे, या दिवशी होणाऱ्या साजरीकरणाची जागरूकता वेगळी असते. दिवाळी सर्व राज्यांमध्ये सांभाळली जाणारी ‘मनी पावडर’ आणि पाताखेचा उत्सव असतो. देव दीपावली, ही काशीतील एक जागतिक आणि पवित्र स्थळी मर्यादित असते, जिथे गंगा पथांवर दीप प्रज्वलित होतात आणि काशीतली विशेष गंगा स्नानाचे आयोजन केले जाते.
आणि शेवटी, देव दीपावलीला ‘देवांची दिवाळी’ असेही संबोधले जाते, कारण या दिवशी सर्व देव-देवता आपल्या पृथ्वीवर उतरतात आणि भक्तांनाही आशिर्वाद जाणवतो. त्यामुळे दोन्ही समारंभांच्या उमेदीतून स्पष्ट होतं की देव दीपावली आणि दिवाळीतील फरक फक्त दिनांकातच नाही, तर सांस्कृतिक, धार्मिक व विधीपरक असंख्य पैलूंमध्येही निहित आहे.
सारांशात, हा समजून घेण्यासाठी पाच प्रमुख मुद्दे अर्थातच तिथल्या दिवसभर व सांस्कृतिक अभ्यासातून स्पष्ट होतात जेणेकरून देव दीपावली 2025 आणि दिवाळीच्या पारंपारिक उत्सवातील हे फरक स्पष्टपणे ओळखता येतील.
