भारत सरकारने आज देशभरात नवीन पीढीच्या ई‑पासपोर्टची उपलब्धता सुरू केली असून हे पाऊल भारतीय नागरिकांच्या आंतरराष्ट्रीय प्रवासाला अधिक जलद व सुरक्षित बनवण्याकडे घेतलेले एक महत्त्वाचे कदम आहे.
ई‑पासपोर्ट, ज्याला इलेक्ट्रॉनिक पासपोर्टही म्हटले जाते, हे सामान्य कागदी पासपोर्टसारखेच दिसते पण त्यात RFID चिप आणि बायोमेट्रिक माहिती—फिंगरप्रिंट व डिजिटल फोटो—संग्रहित असते. या चिपमुळे पासपोर्टची नकळवणूक खूपच कठीण होते आणि ते आंतरराष्ट्रीय ICAO मानकांनुसार बनवले गेले आहे, ज्यामुळे जगभरात तो मान्य होतो.
पायलट प्रकल्प म्हणून हे कार्यक्रम एप्रिल 2024 मध्ये सुरू झाले आणि जून 2025 पासून हे सर्व पासपोर्ट सेवा केंद्रांवर लागू करण्यात आले आहे. आधी ते काही शहरांपुरते मर्यादित होते; आता ते आपल्याकडे असलेल्या कोणत्याही केंद्रात घेता येऊ शकते.
जुना पॅरंपारिक पासपोर्ट ज्याची वैधता तरीही शिल्लक आहे, तोपर्यंत बदलण्याची गरज नाही. परंतु जुन्या पासपोर्टचा वापर थांबल्यानंतर त्या ठिकाणी नवीन ई‑पासपोर्ट घेणे आवश्यक आहे.
ई‑पासपोर्टसाठी अर्जाची प्रक्रिया साधी व पारदर्शक आहे. प्रथम पासपोर्ट सेवा पोर्टलवरून ऑनलाइन नोंदणी करून फॉर्म भरा. नंतर फी भरण्याची आणि जवळच्या सेवा केंद्रावर अपॉइंटमेंट बुक करण्याची पायरी पुढे येते. अपॉइंटमेंटच्या दिवशी दस्तऐवज आणि बायोमेट्रिक पडताळणी पूर्ण केल्यावर २४ तासांच्या आत पासपोर्ट मिळतो.
दस्तऐवज म्हणून ओळखपत्र (आधार कार्ड), पत्त्याचा पुरावा व जन्मतारीख दर्शविणारा दस्तऐवज घेणे आवश्यक आहे. या कागदपत्रांमुळे अर्जाची सत्यता व वैधता सुनिश्चित होते.
ई‑पासपोर्टचे सर्वात महत्वाचे फायदे म्हणजे सुरक्षा व वेग. चिपमुळे माहिती चोरीची जोखीम कमी होते व परदेशी विमानतळांवरील इमिग्रेशन तपासणी जलद होते. अनेक देशांमध्ये स्वयंचलित ई‑गेट्स आहेत, ज्यांनी प्रवाशांना सेकंदांच्या आत प्रवेश व निर्गमन करणे शक्य होते.
या पावलाने भारताचा पासपोर्ट जागतिक पातळीवर अधिक प्रभावी ठरतो आणि डिजिटल युगात भारत एक पाऊल पुढे उतरला आहे. नागरिकांना आता या आधुनिक सुविधेचा लाभ घेऊन हर एक प्रवास अधिक आरामदायी व सुरक्षित बनवायला संधी मिळाली आहे.
