सकाळी उठताच आपली ऊर्जा पातळी बदलणार असते का? नवीन संशोधन दाखवते की आपण किती व कशी झोपतो याचा आपल्या आरोग्यावर किती मोठा परिणाम होतो.
जगभरातील वैज्ञानिकांनी आंतरराष्ट्रीय पत्रिका PLOS Biology मध्ये प्रकाशित एक अभ्यास केला ज्यात हजारो लोकांच्या झोपेच्या सवयींचे विश्लेषण केले. त्यांनी झोपेचे पाच वेगळे प्रकार ओळखले आहेत – आणि हे पाच प्रकार बघूनच आपला मानसिक व शारीरिक आरोग्य कसा बदलतो हे स्पष्ट होते.
अभ्यासानुसार “शॉर्ट स्लीपर” म्हणजे दररोज सहा तासांपेक्षा कमी झोप घेणारे लोक आहेत. ते स्वतःला लक्ष केंद्रीत आणि प्रभावी समजतात, पण हार्मोन स्तरांमध्ये बिघाड, चिडचिड, भावनिक अस्थिरता व तात्काळ निर्णय घेण्याची वाढीव प्रवृत्ती दिसते. दीर्घकाळ अशा तुटपुंज्या झोपेने लठ्ठपणा, मधुमेह व उच्च रक्तदाबाचे धोके वाढतात.
दुसरा प्रकार म्हणजे “अनेक वेळी जागणारे” झोपेचे लोक. त्यांना रात्रीच्या वेळी जाग येताना उद्भवणाऱ्या थकव्यामुळे स्मरणशक्ती कमी होते आणि चिंता व राग वाढतो. जाग येण्याच्या दरम्यान मेंदूतील टॉक्सिन्स साफ होण्याची नैसर्गिक प्रक्रिया पूर्ण होत नसल्याने, सकाळी त्यांच्या विचारांची स्पष्टता कमी होते.
तिसऱ्या वर्गात “सतत झोप घेणारे पण हलके” अशा प्रकारचे लोक येतात. त्यांना झोप पुनरुत्पादक वाटत नाही, ज्यामुळे ते रोज थकवा व मानसिक तणावाचा अनुभव घेतात. या झोपेच्या अनियमिततेने मूड स्विंग्स व डिप्रेशनची शक्यता वाढते.
“प्लॅनेटरी झोप” – म्हणजे पूर्ण रात्री एकदाच झोपणारे लोक – हा चौथा प्रकार आहे. या समूहात, जरी झोपेचा कालावधी पुरेसा असतो, तरीही सुरुवातीला पाच तासांच्या लयातून बाहेर पडल्यामुळे मानसिक कार्यक्षमता कमी होते. अशा लोकांमध्ये लवकरच गृधर्म आणि लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण येते.
शेवटचा आणि सर्वात आश्चर्यकारक वर्ग म्हणजे “अॅडॅप्टिव्ह स्लीपर” – ज्यांची झोप लवचिक आणि बदलणारी असते. या लोकांना साधारणपणे चांगला आरोग्य लाभतो, परंतु त्यांच्या शरीराला योग्य झोपेचे संगीण करण्याची क्षमता असलेल्या जैविक घड्याळाची आवश्यकता असते. संशोधनातून सुचते की अशा व्यक्तींनाही नियमित झोपेचे पॅटर्न आणि अनुकूल जीवनशैली राबवणे गरजेचे आहे.
या पाच झोपेचे प्रकार शोधून, तज्ञांनी सांगितले की “कमी झोप, तुटक झोप किंवा चांगली झोप नसणे” ने आपला डिप्रेशन, चिंता व हृदयविकाराचे धोके वाढू शकतात. आपल्या दैनंदिन दिनचर्येत योग्य झोपेचा वेळ आणि शिष्टाचारांची जोड धरणे हे या समस्येचे पहिले पाऊल असते.
आरोग्य तज्ज्ञांनी लोकांना सकाळी उठल्यानंतर एक तास लवकर उठण्याची सल्ला दिला आहे. तसेच, दुपारी किंवा रात्रीला हलके जिम, ध्यान व इतर रिलॅक्सेशन व्यायाम केल्याने झोपेची गुणवत्ता सुधारू शकेल. झोपेचे पाच प्रकार ओळखून आपण स्वतःच्या झोपेची पद्धत समजून आरोग्यपूर्ण जीवनाकडे वाटचाल करू शकतो.
